• Nhà
  • NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC VÀ CHẠM KHẮC TRANG TRÍ Ở LAM KINH – THỜI LÊ SƠ (Trong nội dung chương trình giảng dạy mỹ thuật dành cho học sinh lớp 8)

NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC VÀ CHẠM KHẮC TRANG TRÍ Ở LAM KINH – THỜI LÊ SƠ (Trong nội dung chương trình giảng dạy mỹ thuật dành cho học sinh lớp 8)

1. Điêu khắc

Cũng như  ở các thời kỳ trước, thời Lê Sơ điêu khắc vẫn gắn bó mật thiết với kiến trúc. Với sự phát triển của các lăng mộ, thì những tác phẩm điêu khắc của thời Lê Sơ tìm được chủ yếu là đi theo loại hình kiến trúc này. Đó là những pho tượng đá được đặt ở lăng mộ như tượng quan hầu hay tượng thú.

Công thức chung về cách tạo hình: đường nét và hình khối thể hiện đơn giản, biểu hiện mạnh ở cách tạo hình dân gian và tỉ lệ chưa thật sự chính xác với tỉ lệ thực. Song, giữa tượng này với tượng kia vẫn có sự thay đổi để làm rõ đặc điểm của từng hình tượng. Tất cả đều được tạo ra từ một khối đá và hoa văn trang trí trên tượng thường rất ít.

Kích thước: Các tượng ở lăng đều nhỏ, mỗi tượng cao trung bình khoảng 0,7 m (tượng thú) đến 1,1 m (tượng người). Quy mô của kiến trúc sẽ quy định kích thước cho tác phẩm điêu khắc và thêm một yếu tố nữa là do tính mực thước, khuôn mẫu trong tinh thần Nho giáo. Do đó, tượng đặt ở lăng cũng không được quá lớn.

Bố cục: theo kích thước đều nhau, được sắp xếp đối xứng qua trục thần đạo hướng vào trong lăng. Các lăng mộ thời Lê Sơ thường trang trí bằng 10 pho tượng chia làm 5 đôi gồm: người, lân, tê giác, ngựa, hổ. Ở một số lăng muộn hơn có sự thay đổi nhỏ, chẳng hạn như tượng voi sẽ thay cho tượng hổ, còn các tượng khác vẫn giữ nguyên.

Phong cách thể hiện: mang tính dân gian, vì tác giả của các pho tượng đó lại chính là những người thợ xuất thân từ nông dân hoặc những người lao động bình thường.

Hình 1.1. Tượng quan hầu và tượng thú bằng đá trước lăng vua Lê Thái Tổ (Nguồn: nghethuatxua.com)

Hình 1.2. Tượng voi chầu trước Vĩnh Lăng (nguồn: dantri.com.vn)

2. Chạm Khắc Trang trí

Chạm khắc trang trí thời Lê rất tinh xảo và có nhiều sáng tạo. Các hoa văn trang trí được chạm khắc nổi, chìm và tạo nên bố cục thoáng. Chạm khắc được thể hiện ở các thành bậc bằng đá, bia đá. Tiêu biểu là chạm khắc trên Bia Vĩnh Lăng (Lăng vua Lê Lợi) cao gần 3.0 m được đặt trên lưng của một con rùa bằng đá.

Hình 2.1. Hình ảnh bia Vĩnh Lăng được đặt ở Lam Kinh (Thọ Xuân – Thanh Hoá) (nguồn: thegioidisan.vn)

Hình 2.2. Chi tiết diềm bia và trán bia được trang trí hoa văn hình rồng.

Bia Vĩnh Lăng còn gọi là “Lam Sơn Vĩnh Lăng bi” là một văn bia được đặt ở Lăng vua Lê Lợi ở Thọ Xuân – Thanh Hoá. Nội dung khắc trên bia do Nguyễn Trãi soạn thảo. Thuật lại một cách ngắn gọn, súc tích về thân thế sự nghiệp của vua Lê Thái tổ, quá trình khởi nghĩa Lam Sơn cho đến khi đánh đuổi được giặc Minh xây dựng lại đất nước.

Bia đá có hình chữ nhật. Chiều rộng: 1,94 m; chiều cao: 2,79 m; Dày: 0,27 m đặt trên bệ đỡ là tượng của một con rùa được tạc bằng đá với chiều dài: 3,46 m; Chiều rộng: 1,94 m; Dày: 0,90 m. Điều đáng chú ý là các nghệ nhân thời Lê Sơ đã ghép được bia vào tượng rùa bằng một kĩ thuật đặc biệt giống như được tạo ra từ một khối đá lớn.

Phía trên trán bia là đường cong hình bán nguyệt, chính giữa có hình tròn là biểu tượng cho trời – phía ngoài là hình vuông tượng trưng cho đất, ở chính giữa hình tròn có khắc nổi mô típ  rồng cuộn, uốn khúc quanh hình tròn. Ngụ ý nhà vua ngự ở trung tâm từ sự giao hòa của trời đất tạo nên. Hai bên là mô típ rồng chầu rồng với thân dài uốn khúc cùng văn mây nước.

Dưới trán bia khắc 5 chữ Hán lớn (Lam Sơn Vĩnh Lăng bi) theo lối chữ Triện là tên bia, bài văn trên thân bia gồm 25 cột chữ Hán theo lối chữ Chân.

Diềm bia được trang trí quay quanh thân bia từ trên xuống, ở mỗi bên là 9 hình rồng trang trí tinh xảo bố cục trong 1/2 lá đề, đan xen hoa cúc mang phong cách nghệ thuật thời Lý – Trần. Bên cạnh hình tượng con rồng truyền thống, thì hình rồng ở giữa trán bia Vĩnh Lăng lại mang ảnh hưởng của rồng Trung Hoa (phong cách rồng ngựa thời Minh) rất rõ nét, có mắt nhìn thẳng với vẻ dữ tợn, thân mình vặn khúc, mang một dáng vẻ đe dọa được sắp xếp gọn gàng trong một bố cục hình tròn và hình tròn này được nằm gọn trong một hình vuông.

Có thể thấy, bia Vĩnh Lăng là tấm bia có kích thước lớn và trang trí cầu kỳ, công phu, đường nét trau chuốt, tỉ mỉ. Nó không chỉ có giá trị về mặt nghệ thuật mà còn là một văn bản rất có ý nghĩa về mặt lịch sử.